سيد ايمان ضيابري-هفته نامه‌ي مسائل روز: با ثبت نام 9 باغ ايراني در فهرست ميراث جهاني سازمان آموزشي، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، تعداد آثار باستانی و فرهنگی ثبت شده از کشورمان در فهرست میراث جهانی این سازمان به عدد 13 رسید و با این تعداد اثر، ایران در میان 20 کشور برتر جهان از نظر تعداد میراث جهانی به ثبت رسیده در یونسکو قرار گرفت.

پیش از این و در طول 30 سال گذشته، ایران موفق به ثبت 12 اثر باستانی ارزشمند خود در فهرست میراث جهانی یونسکو شده بود که این آثار شامل زیگورات چغازنبیل و سازه‌های آبی – تاریخی شوشتر در استان خوزستان، تخت جمشید و پاسارگاد در استان فارس، میدان نقش جهان در استان اصفهان، مجموعه‌ی تاریخی تخت سلیمان در استان آذربایجان غربی، منظر تاریخی و فرهنگی بم در استان کرمان، گنبد سلطانیه در استان زنجان، مجموعه‌ی تاریخی بیستون در استان کرمانشاه، مجموعه کلیساهای آذربایجان شرقی، بازار تاریخی تبریز و مجموعه‌ی بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی در استان اردبیل هستند.

با این تعداد اثر تاریخی، ایران در فهرست کشورهایی که آثار تاریخی و باستانی خود را در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسانده‌اند، بالاتر از لهستان، پرتغال، جمهوری چک، پرو، سوییس، بلژیک، کره‌ی جنوبی و ترکیه قرار گرفت. کشور ایتالیا با 47 اثر، اسپانیا با 43 اثر و چین با 31 اثر در صدر کشورهای جهان از نظر تعداد میراث جهانی به ثبت رسیده در یونسکو هستند.

بر اساس آمارهای ارایه شده توسط یونسکو، در حال حاضر 936 اثر تاریخی در فهرست میراث جهانی این سازمان به ثبت رسیده‌اند که از این میان، 725 اثر فرهنگی، 183 اثر طبیعی و 28 اثر نیز ترکیبی هستند. آمارها نشان می‌دهند که از میان 193 عضو مجمع عمومی سازمان ملل، تا به حال 153 کشور موفق به ثبت آثار باستانی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو شده‌اند.

پرونده‌ی 9 باغ ایرانی که به صورت یک مجموعه‌ی واحد برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو سال گذشته به این سازمان ارسال شده بود، پس از بازبینی و مطالعه‌، در سی و پنجمین نشست کمیته‌ی میراث جهانی در پاریس به اتفاق اکثریت آرا و بدون مخالف مورد تایید قرار گرفت و به این ترتیب باغ باستانی پاسارگاد فارس، باغ ارم شیراز، باغ چهل‌ستون اصفهان، باغ فین کاشان، باغ اکبریه‌ی بیرجند خراسان جنوبی، باغ عباس‌آباد بهشهر مازندران، باغ دولت‌آباد یزد، باغ پهلوان پور مهریز و باغ شاهزاده ماهان کرمان به عنوان یک اثر واحد تحت عنوان "باغهای ایرانی" در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسیدند و به این ترتیب افتخار فرهنگی دیگری برای کشورمان رقم خورد.

شاید یکی از سوالاتی که در رابطه با جایگاه ایران در میان کشورهای دنیا از دیدگاه تعداد آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی به ذهن خطور کند این است که چرا کشور ما علیرغم همه‌ی ظرفیت‌ها و پتانسیل‌ها و با وجود داشتن هزاران اثر فرهنگی، تاریخی و طبیعی باستانی منحصر به فرد که نمونه‌ی آنها در سراسر جهان یافت نمی‌شود، تنها 13 اثر در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسانده در حالی که کشوری همچون ایتالیا با 47 اثر در صدر این فهرست قرار دارد. پاسخ تقریباً واضح است. کشور ما در فاصله‌ی سالهای 1358 تا 1382 پرونده‌ی هیچ اثری را به سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد ارایه نکرد و یکی از دلایل این امر هم درگیری کشور با مسایلی همچون جنگ تحمیلی هشت‌ساله‌ی رژیم بعثی عراق، تحریم‌های اقتصادی کمرشکن و موانع سیاسی ایجاد شده توسط ایالات متحده و متحدان اروپایی‌اش برای ایران است که باعث شد تا ایران نتواند قدمهای استوار و سازنده‌یی در عرصه‌ی میراث فرهنگی بردارد و شاید در بحبوحه‌ی جنگ و دوران بازسازی پس از جنگ، کمتر مسوولی به جهانی کردن میراث فرهنگی ایران می‌اندیشید. با این حال در سالهای اخیر و پس از برقرار شدن یک فضای نسبتاً آرام و با ثبات در فضای سیاسی کشور، عرصه برای پرداختن به موضوعاتی همچون میراث فرهنگی و گردشگری بازتر شد و حق مطلب آن است که این اقدام مسوولین فرهنگی کشور را علیرغم همه‌ی نارسایی‌ها و کمبودهایی که در این عرصه وجود دارد، به فال نیک بگیریم و مجدانه پیگیر و خواستار تداوم چنین حرکتهایی از سوی آنان باشیم.

در پی ثبت پرونده‌ی 9 باغ ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو، معاون میراث فرهنگی کشور این اقدام را منحصر به فرد و ابتکاری خواند و در یک گفت‌وگوی مطبوعاتی، از برنامه‌های آینده‌ی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری برای معرفی و شناساندن جاذبه‌های باستانی و میراث طبیعی کشورمان به جهانیان خبر داد.

مسعود علویان صدر گفت: "جمهوري اسلامي ايران به‏عنوان کشوري که در حوزه ثبت جهاني آموزه‏هاي ابتکاري جديدي را در اختيار جهانيان قرار مي‏دهد، اين‏بار در اقدامي منحصربه فرد و بي‏سابقه در مقياس جهاني به معرفي «باغ ايراني»، به‏عنوان يکي از تجليات غني فرهنگ ايراني اقدام کرده است."

وی در ارتباط با اهميت موضوع باغ ايراني اظهار داشت: "باغ ايراني مظهر تعامل انسان با محيط پيرامونش در يک بستر فرهنگي و مذهبي است. ايراني، با تکيه بر اين ابتکار خويش موفق شده مفاهيم بلند آسماني را با تجلياتي قابل تطبيق در زمين همراه کرده، بهشتي زميني را، که يادآور بهشت ازلي موعود است، به نمايش بگذارد."

میراث جهانی یونسکو چیست؟

میراث جهانی یونسکو مکانی است همانند یک جنگل، کوهستان، دریاچه، دشت، اثر تاریخی، سازه یا مجموعه‌ که به دلیل داشتن یک ویژگی بارز فرهنگی یا فیزیکی مورد توجه جامعه‌ی جهانی قرار می‌گیرد. فهرست میراث جهانی یونسکو توسط برنامه‌ی میراث جهانی و تحت نظر کمیته‌ی میراث جهانی یونسکو مدیریت می‌شود که 21 کشور جهان عضو آن هستند. این 21 کشور توسط مجمع عمومی یونسکو برای یک دوره‌ی 4 ساله انتخاب می‌شوند.

این برنامه مکانهایی که دارای ارزش و اهمیت فرهنگی و طبیعی هستند را فهرست می‌کند و کشورهای تابعه موظف هستند تا از آنها محافظت و نگهداری کنند و جلوی تخریب یا آسیب رسیدن به آنها را بگیرند.

اما نخستین ایده‌ی ایجاد فهرست میراث جهانی یونسکو زمانی شکل گرفت که در سال 1954، دولت مصر تصمیم گرفت تا سدی با نام "سد اسوان" را بسازد. ساخت این سد باعث می‌شد تا تپه‌یی شامل آثار ارزشمند و تاریخی مصر باستان از جمله معبد ابو سیمبل زیر آب برود. در آن زمان، یونسکو یک مجموعه عملیات بین‌المللی برای جلوگیری از تخریب این معبد را آغاز کرد که در پی آن سازه‌های معبد ابو سیمبل و معبد فیله مصر واچینی و در محلی دیگر دوباره‌چینی شدند. هزینه‌ی این طرح بیش از 80 میلیون دلار بود که 40 میلیون دلار آن توسط بیش از 50 کشور تامین شد. این پروژه یک موفقیت بزرگ محسوب شد و کمپین‌های نجات دیگری متعاقب آن به مرحله‌ی اجرا درآمدند که از جمله‌ی آنها می‌توان به عملیات بین‌المللی نجات شهر تاریخی ونیز و تالاب آن، خرابه‌های موهن جو دارو در پاکستان و زمین معبد بوروبادور در اندونزی اشاره کرد.

ایالات متحده‌ی آمریکا ایده‌ی ترکیب کردن حفاظت فرهنگی و حفاظت طبیعی را برای نخستین بار ارایه کرد. در سال 1965، کاخ سفید در کنفرانسی خواستار ایجاد یک ائتلاف بین‌المللی برای حفاظت از "اماکن برجسته‌ی طبیعی و خوش‌منظر و بناهای تاریخی برای آینده و حال بشریت" شد. اتحادیه‌ی بین‌المللی حفاظت از طبیعت نیز پیشنهادهای مشابهی را در سال 1968 ارایه کرد و این پیشنهادها در سال 1972 به کنفرانس بین‌المللی محیط زیست بشری در استکهلم سوئد تسلیم شدند.

در این زمان، یک متن واحد توسط همه‌ی دولتهای عضو یونسکو مورد موافقت قرار گرفت و "کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهانی" در 16 نوامبر 1972 به تصویب نهایی یونسکو رسید.

نحوه‌ی معرفی آثار

یک کشور باید در مرحله‌ی اول فهرستی از آثار فرهنگی و طبیعی برجسته‌ی خود تهیه کند. این فهرست را فهرست آزمایشي یا Tentative List می‌نامند. تهيه‌ي اين فهرست براي ارايه‌ي پرونده‌ها جهت درج در فهرست ميراث جهاني ضروري است چرا كه كشورها نمي‌توانند آثاري كه در اين فهرست قرار نگرفته‌اند را جهت ثبت در فهرست ميراث جهاني يونسكو ارايه كنند. در مرحله‌ي بعديْ هر كشوري مي‌تواند از اين فهرست ملي، اثری را جهت ثبت جهانی انتخاب کند. کمیته‌ی میراث جهانی یونسکو به کشورهای عضو جهت تکمیل پرونده و ارایه‌ی مدارک و اطلاعات مربوط به آن اثر تاریخی یا طبیعی مشاوره و راهنمایی می‌دهد. در این مرحله، پرونده‌ی ارسالی توسط آن کشور خاص توسط شورای بین‌المللی بناهای تاریخی و آثار (International Council on Monuments and Sites) و اتحادیه‌ی حفاظت جهانی (World Conservation Union) ارزشیابی می‌شود. این سازمانها سپس توصیه‌های خود درباره‌ی اثر پیشنهاد شده را به کمیته‌ی میراث جهانی ارایه می‌کنند. این کمیته هر سال یک بار جلسه تشکیل می‌دهد تا در مورد ثبت شدن آثار پیشنهادی کشورها در فهرست میراث جهانی تصمیم بگیرد. 10 ضابطه‌ برای ثبت یک اثر ملی در فهرست میراث جهانی وجود دارند و هر اثری که پرونده‌اش به این کمیته ارسال می‌شود باید حداقل فاقد یکی از 10 شرط باشد تا بتواند مجوز ثبت جهانی را دریافت کند.